20. Y├ťZYILA KADAR MERS─░N TAR─░H─░

Kilikia, jeolojik yap─▒s─▒na ba─čl─▒ olarak ikiye ayr─▒l─▒r: Da─čl─▒k Kilikia (Trakheia) ve Oval─▒k Kilikia (Pedias). Da─čl─▒k Kilikia, Korakeison (Alanya)ÔÇÖdan Soloi/PompeipolisÔÇÖe (Viran┼čehir) kadar uzan─▒r. Oval─▒k Kilikia, Soloi/PompeipolisÔÇÖden ba┼člay─▒p, do─čuda Alexandria Kat ─░sson (─░skenderun)ÔÇÖa kadar olan b├Âlgeyi i├žerir. Stratejik co─črafi konumu itibariyle Kilikia, tarihinin her d├Âneminde ├Ânemli olaylara sahne olmu┼čtur. MezopotamyaÔÇÖdan SardesÔÇÖe uzanan ticaret yolunun Kilikia kap─▒s─▒ndan (Pylai Kilikias) ge├žti─čini Xenophon bize bildirmektedir. 

Kilikia b├Âlgesinin tarihi, Mersin Yumuktepe ve Tarsus G├Âzl├╝kuleÔÇÖde yap─▒lan kaz─▒lar─▒n buluntular─▒ sonucunda, Proto-Kalkolitik ve Neolitik ├ža─ča kadar gitmektedir. HititÔÇÖlerin AnadoluÔÇÖya egemen olduklar─▒ uzun y─▒llar boyunca, KilikiaÔÇÖda da faaliyette bulunduklar─▒n─▒ yine kaz─▒lardan ├ž─▒kan mimari buluntularla belgelemek m├╝mk├╝nd├╝r. Kilikia ismi ilk kez M.├ľ. 8. y├╝zy─▒lda Asur dok├╝manlar─▒nda g├Âr├╝l├╝r; bundan ├Ânce ise M.├ľ. 13. y├╝zy─▒la inen M─▒s─▒r kay─▒tlar─▒nda bu ├╝lke ÔÇťKediÔÇŁ ya da ÔÇťKodeÔÇŁ isminin ├že┼čitli s├Âyleni┼čleriyle g├Âr├╝lmektedir.

Bat─▒ KilikiaÔÇÖda M.├ľ. 8. y├╝zy─▒l sonu - M.├ľ. 7. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Hellen kolonizasyon hareketleri g├Âr├╝lmektedir. Pomponius MelaÔÇÖya g├Âre SamosÔÇÖlular KelenderisÔÇÖi ve NagidosÔÇÖu, AeginaÔÇÖl─▒lar AphrodisiasÔÇÖ─▒, LindosÔÇÖlular da Soloi ve TarsosÔÇÖu kurmu┼člard─▒r. Kilikia b├Âlgesinde M.├ľ. 6. y├╝zy─▒ldan itibaren s─▒ras─▒yla ├Ânce Pirundu yerel krall─▒─č─▒n─▒n, sonra Babil ve Pers egemenliklerinin h├╝k├╝m s├╝rd├╝─č├╝ g├Âr├╝l├╝r. M.├ľ. 6.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda ba┼čkenti Ura ┼čehri olan Pirundu krall─▒─č─▒ Lamos (Limonlu) ve Kalykadnos (G├Âksu) nehirleri aras─▒nda g├╝├žlenmi┼čtir. Bu g├╝├ž, M.├ľ. 557 y─▒l─▒nda Babil krall─▒─č─▒ taraf─▒ndan y─▒k─▒lm─▒┼č ve bu M.├ľ. 546 y─▒l─▒na kadar b├Âlgeyi y├Âneten ba─č─▒ms─▒z Syennesis s├╝lalesine yaram─▒┼čt─▒r. Bu tarihte AnadoluÔÇÖyu istila eden Perslerin eline ge├žen Kilikia b├Âlgesinde, M.├ľ. 521 y─▒l─▒nda tahta ge├žen Darius ile birlikte bir satrapl─▒k kurulmu┼čtur. Ancak b├Âlge yine de yerli bir s├╝lale taraf─▒ndan y├Ânetilmi┼č ve PerslerÔÇÖe 500 talent g├╝m├╝┼č ve 500 beyaz at vergi vermekle y├╝k├╝ml├╝ k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒r. M.├ľ. 5. ve 4. y├╝zy─▒lda Pers egemenli─čine ra─čmen ├Âzellikle Kelenderis, tarihinin parlak d├Ânemlerinden birini ya┼čam─▒┼čt─▒r. Attika-Delos Deniz Birli─čiÔÇÖnin en do─čudaki ├╝yesi olma ├Âzelli─čini elde eden bu kentin ismi ayn─▒ zamanda M.├ľ. 425 y─▒l─▒ndaki Atina vergi listelerinde de g├Âr├╝lmektedir. Bu durum AtinaÔÇÖn─▒n himayesinin Kilikia k─▒y─▒lar─▒na kadar uzand─▒─č─▒n─▒ ve onlar─▒n koruyuculu─ču alt─▒nda KilikiaÔÇÖn─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ koruyup ticari faaliyetlerine devam etti─činin g├Âstergesidir.

Kilikia hakk─▒ndaki en kapsaml─▒ bilgiler, ─░skender sonras─▒ndaki d├Âneme aittir. ─░skender AnadoluÔÇÖya ge├žtikten sonra M.├ľ. 333 y─▒l─▒nda Persleri ikinci kez IssosÔÇÖda yener ve ─░skender ─░mparatorlu─ču i├žinde Kilikia da yer al─▒r. ─░skenderÔÇÖin gen├ž ya┼čta ├Âlmesinin ard─▒ndan fethetti─či topraklar, m├╝ttefik ├╝├ž general taraf─▒ndan payla┼č─▒l─▒r ve KilikiaÔÇÖda Seleukoslar d├Ânemi ba┼člar. Bu d├Ânemde SeleukoslarÔÇÖ─▒n ba┼č─▒nda Seleukos I. Nikator vard─▒r. 

M.├ľ. 68 y─▒l─▒ civarlar─▒nda Roma senatosunun KilikiaÔÇÖy─▒, ba┼čkenti Tarsus olan bir Roma eyaleti yapmaya karar vermesi b├Âlgenin gelece─či i├žin bir d├Ân├╝m noktas─▒ olmu┼čtur. B├Âylece Kilikia provincia militaris (askeri b├Âlge) ilan edilmi┼č olur. Bu ilan, Da─čl─▒k KilikiaÔÇÖn─▒n do─črudan RomaÔÇÖn─▒n idaresine ba─članmas─▒ ve bu tarihten sonra d├╝zenli olarak Roma valileri taraf─▒ndan y├Ânetilece─či anlam─▒na gelmektedir.

Roma ve Bizans egemenli─čini ya┼čad─▒ktan sonra XVII. y├╝zy─▒ldan itibaren M├╝sl├╝man Araplar─▒n da g├Âr├╝ld├╝─č├╝ b├Âlgede, BizansÔÇÖ─▒n merkezi otoritesinin zay─▒flamas─▒yla birlikte aralar─▒nda Ermeni prensliklerinin de bulundu─ču ├že┼čitli feodal ├Ârg├╝tlenmelere rastlanmaktad─▒r. 

─░├žel ad─▒n─▒n k├Âkenine gelince; ilk kez XII. y├╝zy─▒lda G├Âksu ─▒rma─č─▒n─▒n iki yan─▒ndaki b├Âlgeye T├╝rkler ÔÇť─░├çELÔÇŁ demi┼člerdir. Da─člar aras─▒ndan girilmesi ve g├Âr├╝lmesi g├╝├ž bir yer oldu─ču i├žin Sel├žuklularÔÇÖ─▒n b├Âlgeyi b├Âyle isimlendirdi─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. 

Mersin ad─▒n─▒n k├Âkeni konusunda iki de─či┼čik g├Âr├╝┼č yayg─▒n olarak kabul edilir. Bunlardan birincisi, civarda yeti┼čen ve Akdeniz ikliminin tan─▒t─▒c─▒ bir bitkisi olan Araplar─▒n da Hambales dedikleri Myrtus-Mersin a─čac─▒ nedeniyle b├Âlgeye Mersin ad─▒ verildi─čidir.

─░kincisi ise Mersin ad─▒n─▒n bu b├Âlgede ya┼čayan ÔÇťMersino─čullar─▒ veya Mersino─čluÔÇŁ ad─▒ndaki bir T├╝rkmen ailesinden geldi─čini kabul eden g├Âr├╝┼čt├╝r. Evliya ├çelebiÔÇÖde seyahatnamesinde b├Âlgede yetmi┼č evli bir T├╝rkmen ailesinin bulundu─čunu ve bu ailenin ad─▒n─▒n da Mersino─člu oldu─čunu belirtmi┼čtir. Bir ba┼čka g├Âr├╝┼če g├Âre ise, Mersin ad─▒ bir bitkiden de─čil, y├Ârede ya┼čayan Mersino─člu ad─▒ndaki a┼čiretten kaynaklanmaktad─▒r. Mersin ad─▒na AnadoluÔÇÖnun ├že┼čitli y├Ârelerinde rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r. ├ľrne─čin; ─░zmir, Ordu ve TrabzonÔÇÖda Mersin, Mersinlik ad─▒nda k├Âyler bunlardan birka├ž─▒d─▒r.

MersinÔÇÖin s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde yer alan yerle┼čim yerlerinin, tarih i├žinde bir ├žok farkl─▒ siyasal ve y├Ânetsel yap─▒ i├žinde yer ald─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Araplar ve Bizansl─▒lar aras─▒nda bir ka├ž kez el de─či┼čtiren b├Âlge, Araplarca ÔÇťs├╗─čurÔÇŁ ad─▒ verilen s─▒n─▒r b├Âlgelerinden biri olmu┼čtur. Bu s─▒n─▒r b├Âlgeleri konumlar─▒ itibar─▒yla s─▒kl─▒kla egemen devletlerin de─či┼čmesine tan─▒k olmu┼čtur. ─░l, Osmanl─▒ egemenli─čine de─čin ├Ânce Bizans ile ─░slam d├╝nyas─▒ aras─▒nda, sonra Sel├žuklu ve Osmanl─▒ Devleti ile Memluklar aras─▒nda bir s─▒n─▒r b├Âlgesi olarak el de─či┼čtirip durmu┼čtur. Yine bir s─▒n─▒r b├Âlgesi olmas─▒ nedeniyle, gerek Bizans ve b├╝y├╝k islam devletlerinin de─či┼čik d├Ânemlerindeki zay─▒fl─▒klar─▒ndan da yararlanarak b├Âlgede feodal diye adland─▒r─▒labilecek olan Kilikia Ermeni Prensli─či ve Ramazano─čullar─▒ Beyli─či gibi b├Âlge merkezli siyasal olu┼čumlara da rastlanmaktad─▒r.

Mersin, M├╝sl├╝man Araplar─▒n 637 y─▒l─▒nda b├Âlgeye ula┼čan ilk ak─▒nlar─▒ndan 965 y─▒l─▒nda BizansÔÇÖ─▒n tekrar egemen olmas─▒na kadar, yakla┼č─▒k 25 kez el de─či┼čtirmi┼čtir. Ancak 637 y─▒l─▒ndan itibaren il, H─▒ristiyanl─▒─č─▒n yan─▒ s─▒ra ─░slam k├╝lt├╝r├╝n├╝n silinmez izlerini ta┼č─▒maya ba┼člam─▒┼čt─▒r. 

BizansÔÇÖ─▒n Do─ču s─▒n─▒rlar─▒ndaki feodal Ermeni prensliklerinin varl─▒─č─▒na son vermesine ve ilin de i├žinde bulundu─ču b├Âlgeye bir k─▒s─▒m ErmenilerÔÇÖin g├Â├ž ettirilmesine 976 ile 1025 tarihleri aras─▒nda rastlan─▒r. Bizans ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun merkezi g├╝c├╝n├╝n zay─▒flamas─▒ ├╝zerine b├Âlgede 1081ÔÇÖden itibaren Ermenilerin ge├žici feodal ├Ârg├╝tlenmelerine rastlanmaktad─▒r. B├Âlgedeki Ermeni Prenslikleri, b├Âlgenin s─▒n─▒r ├Âzelliklerinden de yararlanarak bazen BizansÔÇÖ─▒n, bazen Mo─čollar─▒n ve Memluklular─▒n denetiminde varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeye ├žal─▒┼čm─▒┼č, 1360ÔÇÖda b├Âlgenin kesin Memluk denetimine girmesiyle Ermeni siyasal ├Ârg├╝tlenmeleri sona ermi┼čtir. 

T├╝rklerÔÇÖin b├Âlgede ilk kez g├Âr├╝lmeleri ise Anadolu Sel├žuklu DevletiÔÇÖnin kurucusu Kutalm─▒┼č o─člu S├╝leyman fiah ├Ânderli─čindeki T├╝rkmen gruplar─▒n─▒n 1082-1083 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki ak─▒nlar─▒yla olmu┼čtur. 1097 y─▒l─▒nda ilk Ha├žl─▒ Seferleri s─▒ras─▒nda Tankred ve BaudovinÔÇÖin yard─▒m─▒yla yerel Ermeni g├╝├žlerinden tekrar BizansÔÇÖa ge├žen egemenlik, 1099ÔÇÖda Antakya Prensli─čini kuran Ha├žl─▒ Ordular─▒ ├Ânderi BohemondÔÇÖun denetimine girmi┼čtir. Ancak bu denetim uzun s├╝rmemi┼č ve b├Âlgede 1100-1130 y─▒llar─▒nda yerel Ermeni g├╝├žlerinin y├Ânetimi devam etmi┼čtir. 12. y├╝zy─▒lda da bu b├Âlgede ba─č─▒ms─▒z hareket etmek isteyen Ermeni unsurlar─▒ ile Bizans aras─▒ndaki ├žat─▒┼čmalara, Anadolu Sel├žuklular─▒ ve yine ba─č─▒ms─▒z hareket eden T├╝rkmen unsurlar─▒ da kat─▒lm─▒┼čt─▒r. 1155 ile 1192 y─▒llar─▒ aras─▒nda yo─čunla┼čan T├╝rkmen ak─▒nlar─▒ ve yerle┼čimleri ileride bu s─▒n─▒r b├Âlgesinde ba─č─▒ms─▒z hareket eden T├╝rkmen beyliklerinin de kurulmas─▒na neden olmu┼čtur. 1189 y─▒l─▒nda, i├žinde Alman ─░mparatoru Frederick BarbarossaÔÇÖn─▒n da bulundu─ču Ha├žl─▒lar yine b├Âlgede konaklam─▒┼člard─▒r. 

1243 ile 1253 y─▒llar─▒ aras─▒nda Mo─čol denetimine giren b├Âlge, 1318 y─▒l─▒nda Karamano─čullar─▒, Mo─čollar ve Memluklar─▒n egemenlik sava┼člar─▒na sahne olmu┼čtur. Bu sava┼člar sonucunda 1374 y─▒l─▒nda kesin olarak Memluklar─▒n etki alan─▒ i├žine giren b├Âlge, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ba─č─▒ms─▒z hareket edebilen ve ├Âzellikle Ramazano─čullar─▒ÔÇÖn─▒n ├Ân plana ├ž─▒kt─▒─č─▒ T├╝rkmen Beyliklerinin y├Ânetiminde kalm─▒┼čt─▒r. Bu T├╝rkmen beyli─či bazen Karamano─čullar─▒na, bazen Memluklara ve daha sonra Osmanl─▒lara ba─čl─▒ olarak ve bu ├╝lkeler aras─▒ndaki ├žat─▒┼čmalardan yararlanarak varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeye ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Ramazano─čullar─▒ÔÇÖn─▒n b├Âlgedeki etkinli─činin ├žok daha ├Ânceleri, 1338ÔÇÖden itibaren, ba┼člad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. 

Osmanl─▒ padi┼čah─▒ Fatih Sultan MehmetÔÇÖin 1476ÔÇÖda Karamano─čullar─▒ Beyli─čiÔÇÖne son vermesi ├╝zerine ilin de bulundu─ču co─črafya, Osmanl─▒lar─▒n ve Memluklar─▒n do─črudan kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ bir alan olmu┼čtur. 1482 ile 1485 y─▒llar─▒ aras─▒nda Osmanl─▒larÔÇÖ─▒n KilikyaÔÇÖya inmesi ve MemluklarÔÇÖa ba─čl─▒ Ramazano─čullar─▒ÔÇÖn─▒ bir ka├ž kere yenmesine kar┼č─▒n 1485ÔÇÖten sonra da b├Âlgede MemluklarÔÇÖ─▒n etkisi s├╝rm├╝┼čt├╝r. ├ľzellikle 1488 y─▒l─▒nda Adana A─ča├žay─▒r─▒ÔÇÖnda Veziriazam Had─▒m Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n 60 bin ki┼čilik ordusunun Memluk ordusuna yenilmesi, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n b├Âlgeye egemen olma konusunda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ g├╝├žl├╝kleri g├Âstermektedir. Osmanl─▒ Devleti, b├Âlgeye ancak 1516-1517 y─▒llar─▒nda Mercidab─▒k ve Ridaniye Sava┼č─▒ÔÇÖndan sonra egemen olabilmi┼čtir.

Osmanl─▒ egemenli─či ile birlikte Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n y├Ânetsel birimlerindeki de─či┼čim ve geli┼čmelere ba─čl─▒ olarak MersinÔÇÖin i├žerisinde bulundu─ču b├Âlge, de─či┼čik y├Ânetim birimleri i├žinde yer alm─▒┼čt─▒r. Yavuz Sultan SelimÔÇÖin M─▒s─▒r Memluklar─▒ÔÇÖn─▒ 1520ÔÇÖlerde yenmesinden sonra olu┼čturulan ÔÇťVil├óyet-i ArabÔÇŁ─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde Adana, Uzeyr, Tarsus ve S├«s sancaklar─▒ yer almaktad─▒r. Daha sonra Halep Vilayetine ba─članan b├Âlge, 16. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda yeni olu┼čturulan Adana vilayetine ba─članm─▒┼čt─▒r. 1571 y─▒l─▒nda b├Âlgenin bir k─▒sm─▒ Karaman Eyaletine bir k─▒sm─▒ ise yeni ele ge├žirilen K─▒br─▒s Beylerbeyili─čiÔÇÖne ba─čland─▒. 1660 y─▒l─▒ndan itibaren K─▒br─▒s Beylerbeyili─čiÔÇÖnden ayr─▒lan b├Âlge, yine Adana EyaletiÔÇÖnin s─▒n─▒rlar─▒ i├žine al─▒nm─▒┼čt─▒r. Tapu tahrir defterlerindeki kay─▒tlara g├Âre ilimiz s─▒n─▒rlar─▒n─▒ kapsayan b├Âlge, 16. y├╝zy─▒lda Adana, Tarsus ve ─░├žel ─░l Sancaklar─▒ aras─▒nda payla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č durumdad─▒r. Buna g├Âre Tarsus Sanca─č─▒ Nefs-i Tarsus ve Tarsus, Kosun, Ula┼č, Ku┼č-Tem├╝r nahiyelerinden olu┼čuyordu. ─░├žel Sanca─č─▒ ise Ermenek, Selendi, Anamur, G├╝lnar, Silifke Nahiyelerinden ve Kar─▒/Kara-ta┼č, Mud, Sinanlu ve Bozdo─čan kazalar─▒ndan olu┼čuyordu.

1856 y─▒l─▒ verilerini kullanm─▒┼č olmas─▒ gereken 1857 tarihli Devlet SalnamesiÔÇÖnde ise ilin bulundu─ču b├Âlgedeki Osmanl─▒ y├Ânetimi Karaman EyaletiÔÇÖne ba─čl─▒ ─░├ž-─░l Livas─▒ndan (Sanca─č─▒ndan) ve Adana Eyaletine ba─čl─▒ Tarsus Livas─▒ÔÇÖndan olu┼čmaktayd─▒.

─░├ž-il ve Tarsus Livalar─▒ a┼ča─č─▒daki yerle┼čim yeri veya k├╝├ž├╝k y├Ânetim birimlerinden olu┼čuyordu: 

L─░VA-YI ─░├ç-─░L: Ermenek, Nevahi-yi Ermenek, Karata┼č mea Argad─▒, Silinti mea B├╝lke-i Pazarc─▒k ve B├╝lke-i ─░nce-a─č─▒z, Anamur nam-─▒ di─čer Mamuriye, G├╝lnar nam-─▒ di─čer @257;ilindire mea B├╝lke-i Boz-a─ča├ž ve B├Âlke-i Y├Âr├╝k├ón ve B├Âlke-i Ger├«ne, Selefke, Evkaf, B├Âlke-i Cebel, Nahiye-i Zeyne, Sar─▒kavak, Mud, Sinanlu, A┼čiret-i Ke┼čl├╝, A┼čiret-i ─░rmel├╝, A┼čiret-i Bolaclu/Pola├žlu, A┼čiret-i Tatar, A┼čiret-i Karaboc─▒lu, A┼čiret-i Kara-hac─▒lu, A┼čiret-i Bah┼ča┼č, A┼čiret-i K├╝rdeci, A┼čiret-i Sandallu, A┼čiret-i Hayrill├╝/ Hayrai├╝ll├╝, A┼čiret-i K─▒bt─▒y├ón, L─░VA-YI TARSUS; Tarsus, Nahiye-i Elvanl─▒, Nahiye-i Ola┼č, Nahiye-i G├Âk├žel├╝, Nahiye-i Ko┼čtemir, Nahiye-i Namrun B├Âlkesi, Nahiye-i Yelkesi, Kasun mea G├╝lek.

1867 y─▒l─▒ndaki Vilayet NizamnamesiÔÇÖnde ─░├ž-il Sanca─č─▒ varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmekle beraber, TarsusÔÇÖun sancak merkezi olmaktan ├ž─▒kar─▒larak Adana VilayetiÔÇÖne ba─čland─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. 1877 y─▒l─▒nda ise Tarsus ve Mersin ┼čehirlerinin Adana VilayetiÔÇÖnin Adana Sanca─č─▒ÔÇÖna ba─čl─▒ birer kaza merkezi haline getirildi─či g├Âr├╝lmektedir. ─░limizin merkezi olan Mersin, bu s─▒ralarda 1852 y─▒l─▒na kadar Tarsus kazas─▒ i├žinde yer alan bir k├Ây olmas─▒na kar┼č─▒n, bu tarihten itibaren TarsusÔÇÖun bir nahiyesi haline getirildi. 1864 y─▒l─▒nda da TarsusÔÇÖtan ayr─▒ bir kaza merkezi oldu. 1888 tarihinde Mersin, Adana VilayetiÔÇÖne ba─čl─▒ bir sancak merkezi oldu. Tarsus da MersinÔÇÖe ba─čland─▒. Ancak bir s├╝re Mersin Sanca─č─▒ÔÇÖn─▒n sancak merkezi Tarsus oldu. Nitekim II. Me┼črutiyet D├ÂnemiÔÇÖnde de bu y├Ânetim b├Âl├╝nmesinin s├╝rd├╝r├╝ld├╝─č├╝ g├Âr├╝lmektedir. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin son g├╝nlerinde; Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ sonras─▒nda T├╝rk y├Ânetiminden ├ž─▒kma tehlikesini ve baz─▒ b├Âlgelerinde i┼čgali ya┼čayan ilimiz, Milli M├╝cadeleÔÇÖye b├╝t├╝n g├╝c├╝yle kat─▒lm─▒┼čt─▒r. 

1.2. M─░LL─░ M├ťCADELE D├ľNEM─░ÔÇÖNDE MERS─░N

├çukurova B├Âlgesi, 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros M├╝tarekesinden sonra ─░ngilizler ve Frans─▒zlar taraf─▒ndan i┼čgale u─čram─▒┼čt─▒r. ─░┼čgalden itibaren b├╝y├╝k zorluklar ya┼čanm─▒┼č olmas─▒na kar┼č─▒n bu durum Mersinlileri y─▒ld─▒rmam─▒┼č, Mersin ve ├ževresini Kuvayi MilliyeÔÇÖnin g├╝├žl├╝ direni┼č cephelerinden birisi haline getirmi┼čtir.

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒, Osmanl─▒ Devleti i├žin 25 maddelik Mondros M├╝tarekesi ile sona ererken, bu antla┼čman─▒n MersinÔÇÖi do─črudan ilgilendiren h├╝k├╝mleri; 5., 7., 10. ve 16. maddeleri olmu┼čtur.

T├╝m yurtta oldu─ču gibi i┼čgallerin resmi gerek├žesi olan 7. madde uyar─▒nca ├çukurova ve Mersin de i┼čgal edilmi┼čtir. ─░┼čgal d├Âneminde b├Âlgede sivil cemiyetler, askeri (Kuvayi Milliye) ├Ârg├╝tlenmeler ve direni┼čler vard─▒. Ancak Pozant─▒ Kongresi istisnas─▒ d─▒┼č─▒nda kongre hareketlerine rastlan─▒lmam─▒┼čt─▒r. Mustafa Kemal, m├╝tarekenin imzalanmas─▒n─▒n hemen ard─▒ndan AdanaÔÇÖya gelerek Alman Mare┼čali Liman Von SandersÔÇÖten Y─▒ld─▒r─▒m Ordular Grubu Kumandanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒ devralm─▒┼čt─▒r. Burada Adana VilayetiÔÇÖne ba─čl─▒ sancaklardan gelen temsilcilerle g├Âr├╝┼čm├╝┼č, onlara al─▒nmas─▒ gereken tedbirler konusunda bilgi vermi┼čtir. Bu g├Âr├╝┼čmelerde Mersin Sanca─č─▒ÔÇÖn─▒ o tarihte Adana Lisesi M├╝d├╝r├╝ olan Niyazi Ramazano─člu temsil etmi┼čtir. Mustafa Kemal, 5 Kas─▒m 1918ÔÇÖde MersinÔÇÖe gelmi┼č burada mutasarr─▒fla, jandarma b├Âl├╝k y├╝zba┼č─▒s─▒ ile g├Âr├╝┼čm├╝┼č ve depodaki silahlar─▒n bol cephane ile da─č k├Âylerine da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ tavsiye etmi┼čtir.

MersinÔÇÖde i┼čgal haberinin duyulmas─▒ halkta heyecan ve tela┼č yaratm─▒┼čt─▒r. ├çok ge├žmeden Mersin, 17 Aral─▒k 1918ÔÇÖde m├╝tarekenin ilgili h├╝k├╝mleri gerek├že g├Âsterilerek ordusundaki askerlerin ├žo─čunlu─ču Hintli askerlerden olu┼čan ─░ngilizler taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼čtir.

─░ngiliz i┼čgalinin ger├žekle┼čmesinin ├╝zerinden bir hafta sonra Frans─▒zlar─▒n da i┼čgale kat─▒lacaklar─▒ s├Âylentisi halk aras─▒nda yeniden heyecan yaratm─▒┼čt─▒r. Bu s─▒rada ─░ngiliz ─░┼čgal Komutanl─▒─č─▒, mutasarr─▒fl─▒─ča ba┼čvurarak Frans─▒z birlikleri i├žin yer g├Âsterilmesini istemi┼č, kendisine g├Âsterilen binalar aras─▒ndan ┼čehrin ortas─▒ndaki Ta┼čhanÔÇÖ─▒ uygun bulmu┼čtur. 1 Ocak 1919ÔÇÖda Frans─▒zlar da ayn─▒ y├Ântem ve gerek├želerle MersinÔÇÖi i┼čgal etmi┼člerdir. B├Âylece Mersin, iki m├╝ttefik devlet taraf─▒ndan i┼čgal edilmi┼č duruma gelmi┼čtir.

─░┼čgalin, m├╝tarekenin hemen ard─▒ndan erken bir tarihte ger├žekle┼čtirilmi┼č olmas─▒, b├Âlge halk─▒n─▒n haz─▒rl─▒ks─▒z yakalanmas─▒na sebep olmu┼čtur. ├ľzellikle ─░ngiliz i┼čgali sessiz sedas─▒z yap─▒lm─▒┼č, ┼čehirde yap─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lan protesto eylemleri de jandarman─▒n s─▒k─▒ g├╝venlik ├Ânlemleri sayesinde etkisiz hale getirilmi┼čtir. ─░stanbul h├╝k├╝metine ├žekilen protesto telgraflar─▒ da sonucu de─či┼čtirememi┼čtir. ─░stanbulÔÇÖda bu tepkileri bir ├žat─▒ alt─▒nda toplama u─čra┼č─▒m─▒ ÔÇťKilikyal─▒lar CemiyetiÔÇŁnin kurulmas─▒ ile sonu├žlanm─▒┼čt─▒r.

─░┼čgal s├╝resince MutÔÇÖta, MersinÔÇÖde, G├╝lnarÔÇÖda, SilifkeÔÇÖde, Arslank├ÂyÔÇÖde kurulmu┼č olan m├╝dafaa-i hukuk te┼čkilatlar─▒, ├že┼čitli silahl─▒ birlikler olu┼čturarak y├Ârede Frans─▒zlara kar┼č─▒ ├Ânemli bir m├╝cadele y├╝r├╝tm├╝┼člerdir.

SivasÔÇÖtan gelen y├Ânergeler do─črultusunda olu┼čturulan Mersin Savunma Grubu i├žinde Sahil, Bozo, Emirler, Hamzabeyli, ├çopurlu, Alsancak, Buluklu ve Efrenk m├╝frazalari gibi sava┼č├ž─▒ birlikleri ─░├žme Sava┼č─▒, Su Bendi Sava┼člar─▒, Gudubes Sava┼člar─▒ Emirler Sava┼č─▒ gibi i┼čgal kuvvetlerini y─▒pratan sava┼člar─▒ y├╝r├╝tm├╝┼člerdir. Mersin, bu ac─▒ i┼čgalden ancak 20 Ekim 1921ÔÇÖde Frans─▒zlarÔÇÖla T├╝rkiye aras─▒nda imzalanan Ankara Anla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra kurtulabilmi┼čtir.

├çukurovaÔÇÖn─▒n kurtulu┼č tarihinde ÔÇť20 g├╝nl├╝k ate┼čkesÔÇŁ ad─▒yla bilinen olay TBMM h├╝k├╝meti ile Fransa aras─▒ndaki sava┼č─▒ sona erdirecek zeminin olu┼čmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Mustafa Kemal NutukÔÇÖta 20 G├╝nl├╝k ate┼čkesle ilgili olarak; M├Âsy├ Duquest nam─▒nda birinin kontrol├╝nde bir Frans─▒z heyetinin AnkaraÔÇÖya geldi─čini, bu heyetle 20 g├╝nl├╝k bir m├╝tareke yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve bu m├╝tarekeye TBMMÔÇÖde baz─▒ milletvekillerinin itiraz ettiklerini ancak amac─▒n─▒n Adana m─▒nt─▒ka ve cephelerinde bulunan ve k─▒smen askerlerle de takviye olunan milli kuvvetleri s├╝kunetle tanzim ve tensik etmek oldu─čunu ifade etmi┼čtir.

Frans─▒zlarla antla┼čmaya giden s├╝re├ž Mustafa Kemal taraf─▒ndan ┼č├Âyle belirtilmi┼čtir: ÔÇťII. ─░n├Ân├╝ Zaferi ile Yunan Taarruzu k─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Rusya ile Moskova Antla┼čmas─▒ yap─▒lm─▒┼č ve Do─čudaki durumumuz anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░tilaf devletlerinden milli esaslar─▒m─▒za riayet edebileceklerle, anla┼čma arzu edilmekte idi. Bilhassa Adana, Ay─▒ntap ve havalisini yabanc─▒ i┼čgalinden kurtarmak bizce m├╝him g├Âr├╝lmekte idi. ├çe┼čitli sebeplerden dolay─▒ Frans─▒zlar─▒nda bizimle anla┼čmaya meyilli olduklar─▒ anla┼č─▒lmakta idiÔÇŁ.

20 g├╝nl├╝k ate┼čkes s├╝resi daha dolmadan taraflar aras─▒ndaki ├žarp─▒┼čmalar yeniden ba┼člam─▒┼čt─▒r. FransaÔÇÖda MillerandÔÇÖ─▒n yerine Ba┼čbakan olan Legues, Sevres h├╝k├╝mlerinin de─či┼čtirilebilece─činden bahsetmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu arada T├╝rk dostu olarak tan─▒nan Frans─▒z yazar─▒ Pierre Loti de FransaÔÇÖn─▒n T├╝rk politikas─▒n─▒ ele┼čtiren yaz─▒lar yay─▒mlam─▒┼č, T├╝rklerle dost├ža ili┼čkiler kurup Kilikya b├Âlgesinin de bo┼čalt─▒lmas─▒ gerekti─čini belirten yaz─▒larla Frans─▒z kamuoyunda T├╝rkler lehine bir ortam yaratm─▒┼čt─▒r.

20 Ekim 1921ÔÇÖde T├╝rkiye D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Yusuf Kemal Tengir┼čenk ile Franklin Bouillon (Buyyon) aras─▒nda ge├žen 2 haftal─▒k m├╝zakereden sonra 13 madde halinde d├╝zenlenen (Accord Franco-Turc), ÔÇťAnkara Antla┼čmas─▒ÔÇŁ imzalanm─▒┼čt─▒r. Bu antla┼čmaya g├Âre Suriye s─▒n─▒r─▒m─▒z Hatay d─▒┼č─▒nda bug├╝nk├╝ ┼čekliyle ├žizilmi┼č ve Frans─▒zlar 20 Aral─▒k 1921 tarihine kadar bu s─▒n─▒r─▒n kuzeyinde kalan askerlerini ├žekmeyi kabul etmi┼člerdir. Ayr─▒ca Frans─▒zlara bu antla┼čmayla baz─▒ maden ocaklar─▒yla, AdanaÔÇÖda bir pamuk fabrikas─▒n─▒n i┼čletme hakk─▒ ve AnadoluÔÇÖdaki baz─▒ okullar─▒n varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmelerine olanak tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Frans─▒zlar da AnadoluÔÇÖya getirdikleri silah ve malzemelerinin bir k─▒sm─▒n─▒ T├╝rklere b─▒rakm─▒┼člard─▒r. Ankara Antla┼čmas─▒ G├╝neydo─ču Anadolu ile ├çukurovaÔÇÖda s├╝regelen sava┼člara son veriyor, i┼čgal alt─▒ndaki y├Ârelerin kurtar─▒lmas─▒n─▒ sa─čl─▒yordu. B├Âlgede, 5 Ocak 1922 tarihine kadar devir ve teslim i┼člemleri de sona ermi┼čtir.

MersinÔÇÖin i┼čgalden kurtulu┼č tarihi ise 3 Ocak 1922ÔÇÖdir. Tart─▒┼čmas─▒z bir ger├žek vard─▒r ki ├çukurovaÔÇÖn─▒n i┼čgalden kurtulu┼čunu simgeleyen s├╝re├ž 20 Ekim 1921 tarihinde TBMM h├╝k├╝meti ile Fransa aras─▒nda imzalanan Ankara Antla┼čmas─▒ ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu tarihten sonra Frans─▒z ordusu ile antla┼čman─▒n resmi h├╝k├╝mleri yerine getirilmi┼č ve Frans─▒zlar T├╝rk topraklar─▒ndan ├žekilmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r.

MODERN ZAMANLARDA MERS─░N

Cumhuriyetin ilan─▒yla birlikte Mersin, vilayet merkezi ve vilayetin ismi de Mersin Vilayeti olmu┼čtur. 1933 y─▒l─▒nda 2197 say─▒l─▒ yasayla ─░├žel (Silifke) ve Mersin Vilayetleri birle┼čtirilerek bug├╝nk├╝ s─▒n─▒rlar─▒yla ─░├žel Vilayeti olu┼čturulmu┼čtur. 20 Haziran 2002 tarihinde TBMM'de kabul edilen bir kanunla ise ─░├žel ad─▒ yeniden Mersin olarak de─či┼čtirilmi┼čtir.

Mersin, ├╝lkemizin en h─▒zl─▒ geli┼čen b├Âlgelerinden biridir. 1870ÔÇÖlerde 8047 n├╝fuslu bir kazayken, aradan ge├žen 57 y─▒l sonra 1927ÔÇÖde Mersin VilayetiÔÇÖnin merkez il├žesinin n├╝fusu 47.000ÔÇÖe ula┼čm─▒┼č b├Âylece AkdenizÔÇÖin ├Ânemli kentlerinden birisi durumuna d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

Sanca─č─▒n genel gelirlerine bakt─▒─č─▒m─▒zda Mersin Sanca─č─▒ÔÇÖnda en ├žok gelir getiren kalem tar─▒m idi. Daha sonra s─▒ras─▒yla hayvanc─▒l─▒ktan, eml├ók ve akar vergisinden, kazan├ž vergisinden ve g├╝mr├╝kten gelir elde edilmekteydi. ├ľnemli meslek dallar─▒; dokumac─▒l─▒k, manifatura, ya─č, ┼čarap ve rak─▒ ├╝reticili─či, ormanc─▒l─▒k, hayvanc─▒l─▒k, un ├╝reticili─či, kerestecilik ve ziraatten ibarettir.

MersinÔÇÖin y├Ânetsel alandaki geli┼čmesiyle sosyo-ekonomik alandaki geli┼čmesi aras─▒nda bir paralellik g├Âr├╝lmektedir. Bir ba┼čka deyi┼čle tarihsel s├╝re├ž i├žerisinde MersinÔÇÖin ekonomik, sosyal ve demografik bak─▒m─▒ndan geli┼čmesi, onun idari durumunun de─či┼čmesine neden olmu┼čtur. Bu geli┼čmenin nedenleri ├╝zerine ┼ču saptamalar─▒ yapabiliriz:

19. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na de─čin kullan─▒lmakta olan Tarsus (Kazanl─▒) Liman─▒ÔÇÖn─▒n al├╝vyal biriktirmeler sonucunda buradaki nehrin a─čz─▒n─▒n dolmas─▒ art─▒k gemilerin k─▒y─▒ya yakla┼čmalar─▒na engel olmu┼čtur. B├Âylece antik d├Ânemden itibaren kullan─▒lan Tarsus yerine gemilerin yana┼čmas─▒na daha elveri┼čli Mersin Liman─▒ kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Mersin Liman─▒ bir do─čal limand─▒r. Do─čal limanlarda akla gelebilecek her yerden kara ve deniz yoluyla her t├╝rden insan ve mal biraya gelir. Tarih├žilerin ve co─črafyac─▒lar─▒n s─▒k s─▒k dikkatleri ├žektikleri gibi ├ževre (periferi) liman kentleri, d├╝nya kapitalist ekonomisiyle ba─člant─▒da olan ayr─▒cal─▒kl─▒ yerlerdir. Buradaki ticaret 19. y├╝zy─▒lda ger├žekle┼čen kapitalist a├ž─▒lma d├Âneminde ├Ânem kazanan liman kentlerinin fiziksel g├Âr├╝n├╝m├╝n├╝, ekonomik ili┼čkilerini, n├╝fus dinamiklerini, s─▒n─▒f yap─▒lar─▒n─▒ ve k├╝lt├╝rel ya┼čamlar─▒n─▒ k├Âk├╝nden etkilemi┼č ve de─či┼čtirmi┼čtir. 

1869 y─▒l─▒nda a├ž─▒lan S├╝vey┼č Kanal─▒ÔÇÖn─▒n Akdeniz ticaretine ve Mersin Liman─▒ÔÇÖna canl─▒l─▒k getirdi─či bir ger├žektir. Ancak bu tarihte MersinÔÇÖin hen├╝z bir kaza olmas─▒, Mersin liman─▒n─▒n ─░zmir, ─░stanbul, Trabzon ve Beyrut limanlar─▒na kar┼č─▒n ge├ž d├Ânem bir Akdeniz liman─▒ oldu─čunu g├Âstermektedir.

B├Âlgede ├╝retimi yap─▒lan tar─▒msal ├╝r├╝nlerin ihracat─▒n─▒n ucuz ve g├╝venli bir bi├žimde yap─▒labilmesi i├žin Mersin Liman─▒ ile Adana ve Tarsus demiryolu ba─člant─▒s─▒ 1888 y─▒l─▒nda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. B├Âylece Mersin art─▒k ithalat ve ihracat─▒n yo─čunluklu olarak yap─▒ld─▒─č─▒ bir liman kenti olmu┼čtur. ─░thalat─▒ yap─▒lan ├╝r├╝nler yine buraya getirilip buradan ├ževre vilayetlere, sancaklara, kazalara ve k├Âylere ula┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.

19. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda kentte ─░ngiltere Fransa, ─░talya, M─▒s─▒r, Yunanistan, Almanya, Rusya gibi ├╝lkelerin konsolosluklar─▒n─▒n bulunmas─▒, y├Ârede geli┼čmi┼č bir ticaretin varl─▒─č─▒n─▒n i┼čaretidir. ├çukurova gibi tar─▒msal alanla, sanayi merkezleri aras─▒ndaki mal ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒n─▒ ger├žekle┼čtiren t├╝ccarlar, zaman i├žerisinde Mersin gibi liman kentlerine yerle┼čmi┼čler ve ge├žimlerini bu yoldan devam ettirmi┼člerdir. Saln├ómelerde de belirtildi─či ├╝zere gayrim├╝slimler ve yabanc─▒lar ticaretle u─čra┼č─▒rken, T├╝rkler genellikle tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒kla ge├žimlerini sa─člamaktayd─▒.

├çukurovaÔÇÖda tar─▒m yap─▒labilecek alanlar─▒n ─▒slah edilmesine ba─čl─▒ olarak b├Âlgede tar─▒msal ├╝retim miktar─▒ ve ├že┼čidi artm─▒┼čt─▒r. Amerikan ─░├ž Sava┼č─▒ (1861-1865) d├Âneminde Avrupal─▒ sanayicilerin pamuk ihtiyac─▒n─▒n belirmesi ve b├Âlgedeki ├╝retimi art─▒rma ├žal─▒┼čmalar─▒ olumlu sonu├ž vermi┼č ve saln├ómelerde belirtildi─či gibi pamuk, sanayi ├╝r├╝nleri aras─▒nda ├╝retimi en fazla yap─▒lan ├╝r├╝n olmu┼čtur.

1980 sonras─▒nda ise faaliyete ge├žen Mersin Serbest B├Âlgesi ve Organize Sanayi B├Âlgeleri ile Mersin Sanayisi ve b├Âlge ekonomisi ├Ânemli bir at─▒l─▒m i├žine girmi┼čtir.

MERS─░NÔÇÖDE SON DURUM:

Mersin kent n├╝fusu da, 1980 sonras─▒ yo─čun bir g├Â├ž dalgas─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalarak devaml─▒ art─▒┼č g├Âstermi┼čtir. Bu art─▒┼č oranlar─▒, b├Âlge ve T├╝rkiye n├╝fus art─▒┼č ortalamas─▒n─▒n ├╝zerinde yer alm─▒┼čt─▒r. Bu anlamda Mersin bir g├Â├ž merkezi haline b├╝r├╝nm├╝┼čt├╝r. T├╝rkiyeÔÇÖde oldu─ču gibi MersinÔÇÖde de kentle┼čmenin geli┼čiminde itici, ├žekici ve iletici g├╝├žler etkili olmu┼čtur.

Bu ├╝├ž g├╝├ž ├žer├ževesinde kentler geli┼čimini s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. MersinÔÇÖin bu s├╝re├ž i├žerisinde; ─▒l─▒man iklimi, i┼č g├╝c├╝ potansiyeline sahip olmas─▒, ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒n ├žok uygun olmas─▒, turizm, sanayi, ticaret ve son 10 y─▒ld─▒r da ├╝niversite olma ├Âzelliklerini/kimliklerini i├žerisinde bar─▒nd─▒r─▒yor olmas─▒ MersinÔÇÖi ÔÇť├žekiciÔÇŁ k─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak bu ├žekicilik kar┼č─▒s─▒nda n├╝fusu MersinÔÇÖe y├Ânelten g├Â├že as─▒l kaynakl─▒k eden itici fakt├Ârler de vard─▒r. ─░tici ve ├žekici g├╝├žler/fakt├Ârler ├žer├ževesinde d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝zde MersinÔÇÖde kentsel geli┼čim a├ž─▒s─▒ndan gecekondula┼čma, d├╝zensiz yap─▒la┼čma, ├ževre kirlili─či gibi ├že┼čitli sorunlar do─čmu┼čtur. 

B├╝t├╝n bu sorunlar─▒na ra─čmen Mersin, Akdeniz boyunca uzanan, sonu gelmeyen temiz kumsallar─▒, portakal ve limon bah├želeri ile bir ├žok tarihi eserin bulundu─ču, ├╝lkemizin kendi kendine yetebilen say─▒l─▒ ┼čehirlerinden birisidir. D├╝nyada ├╝├ž ilahi dine mensup insanlar─▒n mezarlar─▒n─▒n yan yana oldu─ču ba┼čka bir ┼čehir yoktur.

T├╝rkiyeÔÇÖnin en b├╝y├╝k g├Âkdeleni, cumhuriyet tarihinin en b├╝y├╝k ikinci camisi ve H─▒ristiyan d├╝nyas─▒n─▒n ├Ânemli merkezlerinin de bulundu─ču Mersin, b├╝y├╝k ┼čehirden sonra devlet opera ve balesinin bulundu─ču tek ┼čehrimizdir. 

Topraklar─▒n─▒n % 50,8 orman olan Mersin, tertemiz havas─▒, geli┼čmi┼č ekonomisi ve k├╝lt├╝rel ├že┼čitlili─činin verdi─či ho┼čg├Âr├╝ ile 2000ÔÇÖli y─▒llarda da yerle┼čenin bir daha ayr─▒lmad─▒─č─▒ bir kent olmay─▒ s├╝rd├╝recektir.

Ulusal Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Sava┼č─▒

Mersin'in ingiliz ve Frans─▒zlar Taraf─▒ndan i┼čgali

├ťnl├╝ bir iktisat tarih├žisi:"Ekonomik ├ž─▒karlar neredeyse, asker ve sava┼č oradad─▒r" diyor. 1 .D├╝nya Sava┼č─▒ ekonomik nedenlerle ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Sava┼č sonucunda yenik d├╝┼čen ├╝lkelerin ├Âncelikle ekonomik alan-lar─▒na ve kaynaklar─▒na el konuldu.

30 Ekim 1918, yer, Limni adas─▒n─▒n Mondros liman─▒nda demirli ─░ngiliz Agamemnon z─▒rhl─▒s─▒. 1.D├╝nya Sava┼č─▒ sonlar─▒nda yenik d├╝┼čen Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču heyetine, ─░tilaf Devletleri ad─▒na Ferik Amiral Sir S.A.G. Calthrope, 25 maddelik bir Mun'akit M├╝t├óreke-N├óme imzalatmaya zorluyordu.

Tarih kitaplar─▒m─▒zda "Mondros M├╝tarekesi" olarak ge├žen bu s├Âzde ate┼čkes anla┼čmas─▒ ger├žekte 600 y─▒ll─▒k bir imparatorlu─čun siyasi ve ekonomik egemenli─čini sona erdiren ac─▒ bir belgeydi. S├Âm├╝rge imparatorluklar─▒ bu belgeyle yetinmediler. ┼×ubat 1919'da Paris'de toplanarak Bat─▒ Anadolu'yu Yunanistan'a vermeyi kararla┼čt─▒rd─▒lar. Bundan b├Âyle t├╝kenmi┼č imparatorlu─čun kalbi olan Anadolu, d├Ârt bir yandan i┼čgale ba┼članacakt─▒.

17.12.1918 g├╝n├╝ sabah─▒ ─░ngilizler Mersin'i i┼čgale ba┼člad─▒lar. ┼×.Develi bu i┼čgali ┼č├Âyle anlat─▒r: "Saat 9'da Mersin iskelesine yakla┼čan bir filikadan ├ž─▒kan ─░ngiliz Subay─▒, iskele komiser muavi┬Čnine bir zarf vererek gemisine d├Ânm├╝┼čt├╝r. Mutasarr─▒f Galip Bey, H├╝k├╝met Kona─č─▒'nda Jandarma Bnb. H├╝seyin H├╝sn├╝, Emniyet Komiseri H├╝sn├╝ ile toplant─▒ halindeydi. Terc├╝me edilen ingiliz subay─▒n─▒n getir┬Čdi─či mektupda "Ate┼čkesin 7. maddesi uyar─▒nca ve son anla┼čmaya g├Âre asayi┼či sa─člamak amac─▒ ile Kilikya'n─▒n i┼čgaline Mersin'den ba┼članaca─č─▒n─▒, ├ž─▒karman─▒n istasyon yak─▒nlar─▒ndaki iskeleden yap─▒laca─č─▒n─▒, Osmanl─▒ idaresine ve memurlar─▒na kar─▒┼č─▒lmayaca─č─▒, i┼čgalin ge├žici oldu─ču, halk─▒n heyecana kap─▒lmamas─▒ ve herhangi bir kar┼č─▒ koyma sorumlulu─čunun idare amirlerine ait olaca─č─▒ bildiriliyordu ve "iskele civar─▒ meydanl─▒─č─▒, ─░ngiliz fabrikalar─▒, istasyon binas─▒ ve Amerikan Kolejinin i┼čgal edilece─či, gerekli tedbirlerin al─▒nmas─▒" isteniyordu.

Saat 10 sular─▒nda Yzb.Mehmet Selahittin Han'─▒n M├╝sl├╝man Hint b├Âl├╝─č├╝ Alman iskelesinden ├ž─▒karak ─░ngiliz fabrikas─▒na yerle┼čmi┼člerdi. ─░┼čgalin ilk g├╝nleri olays─▒z ge├žmi┼čtir. ─░┼čgalin ba┼č─▒nda bulunan Bnb.Bak, Mutassarr─▒f Galip Bey ile irtibat kurmu┼č ve y├Ânetime kar─▒┼čmam─▒┼čt─▒r. ─░┼čgalci ─░ngilizler karar┬Čgahlar─▒n─▒ Amerikan Koleji binas─▒na kurmu┼člar ve ├ťstg.Arthur komutas─▒nda istasyonda bir kontroll├╝k tesis etmi┼člerdir. Olays─▒z ge├žen 16 g├╝nden sonra 2.1.1918 g├╝n├╝ Yrb.Romieu komutas─▒nda Frans─▒z i┼čgal askerleri ve Ermeni Lejyon alay─▒ G├╝mr├╝k iskelesinden ├ž─▒karak Ta┼čhan'a yerle┼čmi┼č ve i┼čgale kat─▒lm─▒┼člard─▒r. Frans─▒z i┼čgal kuvvetlerini Ermeni g├Ân├╝ll├╝leri; Ta┼čhan, Araplar k├Ây├╝, Hristiyan k├Ây├╝ ile Zeytinlibah├že'de ├žad─▒rlara, Tunuslu ve Cezayirli askerler de askeri k─▒┼člaya ve M├╝ft├╝ Medresesi'ne yerle┼čmi┼člerdir.

12.11.1919 tarihinde ─░ngiliz kuvvetlen ├žekilmi┼č ve i┼čgalci olarak Frans─▒zlar kalm─▒┼čt─▒r. Frans─▒z i┼čgal komutanl─▒─č─▒ 19.1.1919 tarihinde yay─▒nlad─▒klar─▒ emirname ile Ba┼č Administrat├Âr olarak Alb. Bremon'un Adana'ya ve Guvarn├Âr olarak Bnb. Anfre'nin Mersin'e atand─▒─č─▒n─▒ bildirmi┼čtir. Anfre, h├╝k├╝met kona─č─▒n─▒n salonunu ├žal─▒┼čma yeri olarak kendisine ay─▒rm─▒┼čt─▒r. Frans─▒z konsolosluk memurlar─▒ndan Mardiros Dellalyan'─▒ terc├╝man. Deniz Subay─▒ Til├žer'i G├╝mr├╝k Kontrol├Âr├╝, ├ťstg.Salandr─▒ Belediye sorum┬Člusu, Ba┼č├žavu┼č Patini'yi Komiserli─če, Yd.Tgm.Yakupyan'─▒ Jandarmaya ve Hapet Tulumcuyan'─▒ Maliyeye atam─▒┼čt─▒r.

Guvarn├Âr Antre, Mutasarr─▒f Galip Beyden idare amirleri ile ├že┼čitli cemaat m├╝messilleri ile tan─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ istemi┼č ve Tahrirat M├╝d├╝r├╝ Salim, Muhasebeci Kanbur Cemal, Tapu M├╝d├╝r├╝ Lazkiyeli ┼×├╝kr├╝, Tahsilat M├╝d├╝r├╝ Mehmet Latif, N├╝fus M├╝d├╝r├╝ Ziya, Evkaf M├╝d├╝r├╝ Hulisi, Ceza Mahkemesi Reisi Osman, Bidayet Mahkemesi Reisi ve Kad─▒ Tahsin, G├╝mr├╝k M├╝d├╝r├╝ ─░hsan, Jandarma Komutan─▒ Bnb.Z├╝ht├╝, Emniyet Komiseri H├╝sn├╝ Beyle tan─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Guvarn├Âr Anfrei'nin ├Ânerisi ├╝zerine hay─▒r ÔÇó cemiyetlerinin kurulmas─▒na ba┼članm─▒┼č, ancak "T├╝rk" ad─▒na tahamm├╝l edemedi─či i├žin kurulmak istenilen T├╝rk Hay─▒r Cemiyetinin ad─▒ evvela Cemiyet├╝l islamiyet├╝l Hayriye ve sonradan de─či┼čtirilerek ─░slam Hay─▒r cemiyeti ismini alm─▒┼čt─▒r. Cemiyet ba┼čkanl─▒─č─▒na M├╝ft├╝ Abdullah, ikinci ba┼čkanl─▒─č─▒na Ahmet-Ergelen ve Galip Hasip ve ├╝yeliklere Ziya - Yalaz, Dr.Hayri - Tolunay - ├ľmer L├╝tf├╝ - Kutay, Niyazi - Develi, Hac─▒ Yusuf A─čazade Tahsin, H─▒d─▒ro─člu Ali Beyler se├žilmi┼člerdir. Cemiyetin bilinen toplant─▒ yeri Yeni Camii odas─▒yd─▒. Bu arada Jandarma Komutan─▒ vekili Yzb.Haydar, Bl.Komutan─▒ Galip, Jandarma Katipi Ali R─▒za, Ziya, Dr.Hayri beylerden m├╝te┼čekkil gizli bir cemiyet daha kurulmu┼č ve Tarsuslu Palanc─▒ Mahmut A─ča'n─▒n evinde toplanarak i┼čgale kar┼č─▒ koyacak ├žal─▒┼čmalarda bulunuyorlard─▒.

Ba┼čka cemiyetlerde kurulmu┼čtu. Cemiyet├╝l islamiyet├╝l Arabiyet├╝l Hayriye, Cemiyet├╝l ─░slamiyet├╝l Hayriyet├╝l ┼×iiye ve lslami cemiyetlerin d─▒┼č─▒nda; Birle┼čik Ermeni cemiyeti, Rum cemiyeti, Ortodoks ve Marunilerin Arap Hristiyan cemiyetleri, Musevi cemiyeti, K├╝rt yard─▒m cemiyeti."

Mersin'de Kuvayi Milliye Hareketinin Kurulu┼ču

A. Demirta┼č bu olay─▒ ┼č├Âyle anlat─▒r: "Sivas Kongresi'nde (4-12 Eyl├╝l 1919), Mustafa Kemal'in Heyeti Temsiliye Ba┼čkan─▒ s─▒fat─▒yla, yerel ├Ârg├╝t temsilcileriyle yapt─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čmeler sonucunda yerel ├Ârg├╝t┬Člerin t├╝m├╝, Rumeli ve Anadolu M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti ad─▒ alt─▒nda toplanmas─▒ ve milli g├╝├žlerin birle┼čtirilmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Bu karardan sonra yurdun her yerinde oldu─ču gibi ─░├žel'de de milli ├Ârg├╝tler, ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ bu b├╝y├╝k kurulu┼čun birer ┼čubesi olarak devam ettirmeye ba┼člad─▒lar. B├Âylece t├╝m askeri g├╝├žler ve halk milisleri (├žeteleri) Milli Kuvvetler ad─▒yla birle┼čtirilerek, d├╝zenli bir ordu disipliniyle g├Ârev yapmaya ba┼člad─▒.

Mustafa Kemal, Kolordulara g├Ânderdi─či gizli emirde hangi Kolordunun hangi b├Âlgelere, nas─▒l yard─▒mda bulunabilece─či bildirilmi┼čti. Buna g├Âre i┼čgal alt─▒ndaki Do─ču Kilikya b├Âlgesine Ankara'daki 20.Kolordu'nun kuzeyden, Konya'da bulunan 12.Kolordu'nun bat─▒dan yakla┼č─▒m yaparak y├Âredeki Milli Kuvvetleri haz─▒rlayacaklar ve gereken deste─či vereceklerdir. Bu talimata g├Âre Konya'daki 12. Kolordunun Binba┼č─▒ H├╝seyin H├╝sn├╝ Bey ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki subay grubu G├╝lnar, Ermenek ve Anamur il├želerini dola┼čarak halkla temaslar kurdular ve M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin G├╝lnar, Mut, Ma─čara, Silifke ve Keloluky├Âre ┼čubelerini a├žt─▒lar. Milli Kuvvetlerin olu┼čmas─▒n─▒ sa─člad─▒lar, hareket plan─▒n─▒ haz─▒rlad─▒lar. Bu ├žal─▒┼čma ve haz─▒rl─▒klar─▒n bitirilmesinden sonra ma─čara buca─č─▒ndan hareket edilerek, ─░├žel'in do─čusuna do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒lar (20 ┼×ubat 1920). Kaza merkezi Er├žel idi.

Mersin ve Tarsus'un k─▒y─▒ va ova b├Âlgeleri tamamen i┼čgal alt─▒nda bulundu─čundan, Bat─▒ ─░├žel'den sa─članan Milli Kuvvetler, bir d├╝zen i├žerisinde ─░├žel'in da─čl─▒k kesiminden do─čuya do─čru ilerleme ortam─▒ bulabiliyorlard─▒. Ma─čara, Silifke, G├╝zeloluk, Ya─čda, Sorkun ve Tepek├Ây g├╝zergah─▒ndan Efrenk'e (Arslank├Ây) ula┼č─▒labildi. 1 Mart 1920'de buras─▒ i┼čgalden kurtar─▒ld─▒.

Mersin - Tarsus M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyetleri

Arslank├Ây i┼čgalden kurtar─▒ld─▒ktan sonra Te─čmen Nail Bey burada Arslank├Ây M├╝dafaa-i Hukuk Heyeti'ni olu┼čturdu. Ba┼čkanl─▒─ča Ali Y─▒ld─▒r─▒m (├çolak Ali) getirildi. 20 Mart 1920'de Belenke┼člik'de Tarsus M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmu┼čtur. Ba┼čkanl─▒─č─▒na da Hac─▒ ─░shak A─ča getirilmi┼čti.

25 Mart 1920'de Mersin M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti, ├çavu┼člu k├Ây├╝nden H─▒d─▒r o─člu Ali Efendi ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyet se├žilmi┼čtir. Anadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti, ├çavu┼člu k├Ây├╝nden H─▒d─▒r o─člu Ali Efendi ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyet se├žilmi┼čtir. Anadolu ve Rumeli M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyeti temsiliye Ba┼čkan─▒ Mustafa Kemal Pa┼ča, Mersin Sanca─č─▒'n─▒n da B├╝y├╝k Millet Meclisi'nde temsil edilmesi i├žin 5 milletvekilli─či i├žin 4 aday g├Ânder┬Čmi┼č, birisini de Mersin halk─▒n─▒n se├žmesini ve sonucunun acilen, 23 Nisan 1920 tarihine kadar ula┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ istemi┼čtir. Mersin i┼čgal alt─▒nda oldu─ču i├žin, aday se├žiminin Elvanl─▒'da olmas─▒, haz─▒r bulu┬Čnan 40 kusur ki┼činin oyu ile Ziya (Erayd─▒n) Bey se├žilmi┼čtir (3 Nisan 1920). Daha sonra Kurtulu┼č Sava┼č─▒ i├žin haz─▒rl─▒klar yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. M├╝dafaa-i Hukuk ├ťyeleri G├Âzne'ye gelerek ve Muhtar Mara┼čl─▒ Ali Efendi'nin de fikri al─▒narak, sonradan vali kona─č─▒ olan bina 10 yatakl─▒ bir hastane ┼čekline getirilmi┼čtir. ─░├žel'deki M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyetleri'nden istenen yard─▒mlar da gelmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░lk kez 1 Haziran 1920'de Silifke'den 1.350 liral─▒k yard─▒m ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu yard─▒mlarla sa─članabilen silah, cephane, giyecekler da─č k├Âylerinin belirli merkezlerinde depolanm─▒┼čt─▒r.

Mersin - Tarsus Cephelerinde Yap─▒lan Sava┼člar

Sava┼č d├╝zeni olarak Mersin - Tarsus b├Âlgesi ├╝├ž b├Âl├╝me ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Alata deresiyle Deli├žay aras─▒ Mersin grubunu; Deli├žay ile Tarsus ├çay─▒ aras─▒ Tarsus grubunu; Tarsus ├çay─▒ ile do─čusu da Kavakl─▒han grubunu te┼čkil ediyordu. Milli M├╝frezeler (birlikler) bu alanlarda yerle┼čerek sava┼č d├╝zenini alacaklard─▒.

Heyeti Temsiliye'nin talimat─▒ ├╝zerine Tarsus grubundaki m├╝frezeler ┼čunlard─▒r:Bozkurd M├╝frezesi, Tarsus Gen├žler M├╝frezesi, Sel├žuk M├╝frezesi, Demirba┼č M├╝frezesi, Tozkoparan M├╝frezesi, G├Âkbayrak M├╝frezesi, S├╝vari M├╝frezesi, G├Â├ž├╝kl├╝ Karahac─▒ M├╝frezesi, Polat A─ča M├╝frezesi, Incirgedikli Dervi┼č A─ča M├╝frezesi, Kamberlih├Ây├╝kl├╝ Veysel ├çavu┼č M├╝frezesi, Eminlik'den Molla Nasuh M├╝frezesi, Karayaylal─▒ M├╝frezesi, Berdan M├╝frezesi, Semil ├çavu┼č M├╝frezesi, Efeler M├╝frezesi, Karafaki-Arslany├╝rek M├╝frezesi, Urfal─▒ Mehmet M├╝frezesi, Kurbanl─▒ Ak─▒┼č A─ča M├╝frezesi. 

─░┼čgal kuvvetleriyle Kuvayi Milliye aras─▒nda Mersin grubunda Ba┼čnalar, ─░├žmeler, Subendi, Emirler, K─▒z─▒lyar, Mezitli ve Arpa├žsakarlar sava┼člar─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Tarsus gurubunda ise Eshab─▒kehf, Hac─▒talip, Ba─člar ve Karad─▒rlik Kavakl─▒han grubunda da Karbo─čaz─▒ ve Kavakl─▒han sava┼člar─▒ yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

20 Aral─▒k 1921 Ankara Antla┼čmas─▒ ─░mzalan─▒yor

Asker ve silah bak─▒m─▒ndan Milli kuvvetlerimizden kat kat ├╝st├╝n olan Frans─▒zlar, Mersin, Adana, Urfa, Antep ve Mara┼č gibi geni┼č bir cephede tutunarak Ermenilerle ortak bir devlet hayali i├žindeydiler. Fakat Milli kuvvetlerimizden beklemedikleri ├žetin bir gerilla sava┼č─▒ kar┼č─▒s─▒nda umutsuzlu─ča kap─▒larak verdikleri a─č─▒r kayb─▒ daha da b├╝y├╝tmek istemediler. Fransa'daki i├ž siyasi ├žeki┼čmelerde sava┼č─▒ b─▒rak─▒p ├žekilmeyi gerektirdi─činden, ├Ânce Ankara'da kurulan yeni T├╝rkiye devletini tan─▒d─▒lar.

Frans─▒zlarla ba┼člayan temaslar ve g├Âr├╝┼čmeler sonucu 20 Aral─▒k 1921 tarihinde Ankara'da Franklin Bouillon ile Fethi Okyar aras─▒nda Ankara Antla┼čmas─▒ ad─▒yla bilinen bir antla┼čma imzaland─▒. Ankara Antla┼čmas─▒, ├Âzerk bir y├Ânetime sahip olmas─▒n─▒ ├Âng├Ârd├╝─č├╝ ─░skenderun Sanca─č─▒ d─▒┼č─▒nda, b├╝t├╝n Kilikya'n─▒n, bu arada Mersin ve ─░├žel'in T├╝rkiye'ye b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ ├Âng├Âr├╝yordu."

Mersin ve Tarsus'un Kurtulu┼ču

Ankara antla┼čmas─▒n─▒n taraflarca onaylanmas─▒ndan sonra, Frans─▒zlar i┼čgal alt─▒nda tuttuklar─▒ Kilikya kentlerini k─▒sa s├╝re i├žinde bo┼čaltt─▒lar. Frans─▒zlar'─▒n Tarsus'u bo┼čaltt─▒klar─▒ g├╝n 27 Aral─▒k 1921'de, Adana'daki T├╝rk alay─▒n─▒n bir taburu ve bir s├╝vari b├Âl├╝─č├╝ Tarsus'a, 3 Ocak 1922'de de Mersin'e girdi, b├Âylece Mersin ve Tarsus'un kurtulu┼ču sa─članm─▒┼č oldu. 

Atat├╝rk'├╝n Mersin Ziyaretleri

Atat├╝rk yurdun bir├žok yerini oldu─ču gibi, Mersin'i de bir├žok defa ziyaret etmi┼čtir. Mersin'e ilk zi┬Čyareti Cumhuriyetten ├Ânce 5 Kas─▒m 1918'de olmu┼čtur. Atat├╝rk, bu ziyaretinde Silifke s─▒n─▒rlar─▒ ve Toros eteklerinde, karakollar─▒n art─▒r─▒lmas─▒n─▒ ve da─č k├Âylerine depolardaki yeni silah ve cephanelerden bol mik┬Čtarda da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ yetkililere tavsiye etmi┼čtir.

Gazi Mustafa Kemal Pa┼ča, 17 ┼×ubat-4 Mart 1923 aras─▒nda ─░zmir'de toplanan "T├╝rkiye iktisat Kongresi"nden sonra ilk yurt gezisini Adana ve Mersin'e yapm─▒┼čt─▒r. Mersin ve Tarsus'u ziyaret etmek ├╝zere Gazi ve yan─▒ndakiler, 17 Mart 1923 Cumartesi sabah─▒ 9.45'de Adana'dan trenle hareket etmi┼č┬Člerdir. Yenice istasyonunda Mersin ve Tarsus'dan gelen heyetlerin kar┼č─▒lad─▒─č─▒ tren, Tarsus'dan halk─▒n co┼č┬Čkun sevgi g├Âsterileri ve alk─▒┼člar─▒ aras─▒nda yava┼č├ža ge├žerken, Gazi, pencereden Tarsuslular─▒ selaml─▒yordu.

Saat 11.30'da murt dallar─▒yla s├╝slenmi┼č Mersin tren istasyonuna halk─▒n co┼čkun tezah├╝ratlar─▒yla girdi. Gazi, e┼či Latife Han─▒mla trenden indikten sonra istasyon ├Ân├╝ndeki merasim k─▒tas─▒n─▒ tefti┼č etti. ├ľn┬Čce h├╝k├╝met binas─▒na, daha sonra da Belediye binas─▒na gelen Gazi, ba┼čkandan belediye hizmetleriyle il┬Čgili bilgi ald─▒. M├╝dafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Gen├žler Yurdu'nu ziyaretinde, gen├žlere ├žok ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ tav┬Čsiye ederek, T├╝rk Oca─č─▒'na kat─▒lmalar─▒n─▒ ├Ânerdi.

Belediyenin ┼čereflerine verdi─či ziyafete kat─▒lmak ├╝zere hep birlikte Mersin Palas Oteline (G├╝n├╝┬Čm├╝zde Mersin Oteli), daha sonra Askeri M─▒nt─▒ka Kumandanl─▒─č─▒na gidildi (Yand─▒─č─▒ yerde ┼čimdi ├ľzg├╝r ├ço┬Čcuk Park─▒ vard─▒r.). Burada Askeri t├Ârenle kar┼č─▒lanan Gazi ve yan─▒ndakiler, bir s├╝re dinlendiler. Binan─▒n bir b├Âl├╝m├╝nde ├Â─čretim yap─▒lan Mersin Ticaret R├╝┼čtiyesi'ne ge├žildi. Girdikleri s─▒n─▒fta dersi dinleyen ve ├Â─črencilere sorular y├Ânelten Gazi, alk─▒┼člar aras─▒nda binadan ayr─▒ld─▒.

Program gere─čince Millet Bah├žesi'nde ├žay i├žilecek, kent ad─▒na H├╝k├╝met Tabibi ve T├╝rk Oca─č─▒ Ba┼č kan─▒ Dr.Re┼čit Galip Bey konu┼čacakt─▒. Bah├žede murt dallar─▒, ├ži├žeklerle s├╝slenmi┼č ve bayraklar as─▒lm─▒┼č y├╝ksek├že bir yer haz─▒rlanm─▒┼č; yald─▒zl─▒ b├╝y├╝k iki koltuk konulmu┼čtu. Ancak, Gazi bah├žeye girdi─činde iki tah┬Čta sandalye ├žekti, e┼čiyle birlikte oturdular, ├žaylar i├žildi. Re┼čit Galip Beyin heyecanl─▒ bir ses tonuyla s├Ây┬Čledi─či, anlaml─▒, ve samimi hitab─▒n─▒ dinlerken ve ├Âzellikle "senin b├╝y├╝kl├╝─č├╝n, bu milletin bir ferdi olmak┬Čla iktifa ve iftihar etmendir" s├Âzlerinden ├žok duyguland─▒. Sonra k├╝rs├╝ olarak haz─▒rlanan masan─▒n ├╝ze┬Črine ├ž─▒karak "Mersinliler, memleketiniz, beldeniz T├╝rkiye'nin ├žok m├╝him bir noktas─▒nda bulunuyor. ├çok m├╝him ticaret noktas─▒d─▒r. Memleketiniz b├╝t├╝n D├╝nya ile T├╝rkiye'nin irtibat noktas─▒n─▒n en m├╝him yerin┬Čdedir. Bunu sizler benden iyi biliyorsunuz.... Aziz Arkada┼člar, bu memleketin hakiki sahibi olunuz" de┬Čdi─či hitabesini s├Âyledi.

S├╝rekli alk─▒┼člar ve ├Âvg├╝ s├Âzleri aras─▒nda k├╝rs├╝den indi ve halk─▒n "Yine bekleriz Pa┼čam" tezah├╝ra-t─▒yla istasyona u─čurland─▒. 16.30'da Tarsus'a hareket ederken pencereden u─čurlayanlar, selaml─▒yordu.

Atat├╝rk 20.1.1925 tarihinde yine E┼či Latife Han─▒mla birlikte Mersin'e gelmi┼č ve g├╝n├╝m├╝zde Ata┬Čt├╝rk evi olarak m├╝zeye d├Ân├╝┼čt├╝r├╝len Christmann K├Â┼čk├╝'nde misafir edilmi┼čtir. Bu ziyaretinde Mersin'de ─▒k, gun kalm─▒┼čt─▒r. Atat├╝rk Hac, Beyden, g├╝neyde bir ├žiftlik almak istedi─čini ve tavsiye edecekleri bir yer olup olmad─▒─č─▒n─▒ sormu┼čtu. Hac─▒ Bey, Silifke'de bir yer oldu─čunu s├Âylemi┼č ve Atat├╝rk 29.1.1925 g├╝n├╝ sat─▒n almak istedi─či Tekir-Olukba┼č─▒ ├žiftli─čine gitmi┼čtir. Bu ├žiftlik Abidin Pa┼ča'dan Bodasakiye, kurtulu┼č┬Čtan sonrada hazineye ge├žmi┼čti. Atat├╝rk ├žiftli─či hazineden sat─▒n alm─▒┼čt─▒r. Buras─▒ modern bir ├žiftlik haline getirilmi┼č, ba─č─▒┼č ├╝zerine yine hazineye devredilmi┼čtir.

Atat├╝rk, 10.5.1926 tarihinde Konya ├╝zerinden trenle Mersin'e gelmi┼č ve do─čruca limandaki Er- tu─črul yat─▒na binerek Ta┼čucuna gitmi┼čtir. Atat├╝rk, bundan sonra ├╝├ž defa daha Mersin'e gelmi┼čse de kentte kalmam─▒┼čt─▒r. Atat├╝rk, 19.11.1936 tarihinde yine tren yoluyla Mersin'e gelmi┼čtir. Bu geli┼činde Vali Kona─č─▒'nda kalm─▒┼čt─▒r. Mersin Valisi olan R├╝knettin Nasihio─člu'na:"Vali Bey, kona─č─▒ ├žabuk d├╝zenle ve noksanlar─▒n─▒ ta┬Čmamlay─▒n. Her sene Nisan ay─▒n─▒ burada ge├žirmek istiyorum" demi┼čtir.

Atat├╝rk'├╝n Mersin'e son geli┼či ise 20.5.1938 Cuma g├╝n├╝ 13.30'dur. Bu ziyaretinde de Vali Ko┬Čna─č─▒'nda kalm─▒┼čt─▒r. Kona─č─▒n balkonunda oturdu─ču s├╝rece halk kar┼č─▒ kald─▒r─▒mda, oradan ayr─▒l─▒ncaya ka┬Čdar, uzun s├╝re sevgi ve ilgi ile b├╝y├╝k kurtar─▒c─▒y─▒ izlemi┼čtir.

Atat├╝rk'├╝n Tarsus Ziyareti

17 Mart 1923 g├╝n├╝ Gazi, E┼či Latife Han─▒m ile beraber Mersini ziyaret ettikten sonra ak┼čam ├╝ze┬Čri Tarsus'a geldiler. Ak┼čam yeme─čini yemek ├╝zere Mehmet Rasim (Dokur) Bey'in evine gidildi. Mehmet Rasim Bey, ─░stiklal Sava┼č─▒'nda, T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi ordusunun t├╝m bez ihtiyac─▒n─▒ kendi fabri┬Čkas─▒nda dokuyup g├Ândermi┼čti. Gazi, ak┼čam yeme─činde Rasim Bey'e:"Kurtulu┼č Sava┼č─▒m─▒zda bize fabri┬Čkan─▒z ile b├╝y├╝k destek sa─člad─▒n─▒z. Ordunun bez ihtiyac─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ temin ettiniz. Size borcu┬Čmuz olduk├ža ├žo─čalm─▒┼čt─▒r. Size olan borcumuz nedir ve nas─▒l ├Âderiz?" diyen minnet dolu s├Âzlerine Rasim Bey'in yan─▒t─▒ ┼č├Âyle olmu┼čtur:"Pa┼čam, T├╝rk Ordusuna fabrikam feda olsun. H├╝k├╝metimizin bana hi├ž bir borcu yok."

17 Mart gecesi Atat├╝rk ve e┼či, eski belediye binas─▒n─▒n bulundu─ču yerde (Bu bina 1958 y─▒l─▒nda y─▒┬Čk─▒ld─▒.) kald─▒lar. Binan─▒n etraf─▒ ├žepe├ževre Tarsuslu insanlarla dolup ta┼čm─▒┼čt─▒. Etrafda me┼čaleler, ate┼čler ya┬Čk─▒lm─▒┼č, adeta t├╝m Tarsuslular n├Âbet tutmu┼člard─▒. Gazi, arada bir kald─▒─č─▒ binan─▒n balkonuna ├ž─▒k─▒p Tarsus┬Člular─▒ selaml─▒yordu Gazi, balkondan:"Vakit ge├ž oldu. L├╝tfen istirahat edin. Evlerinize ├žekilin" diye ses┬Členmesine ra─čmen, Tarsuslular Gazi'nin kald─▒─č─▒ evin etraf─▒nda sabaha kadar oturdular.

18 Mart 1923 g├╝n├╝, ┼×elale civar─▒nda bulunan Sad─▒k Pa┼ča'n─▒n un fabrikas─▒na giden Gazi ve e┼či, burada sabah kahvalt─▒lar─▒n─▒ yapt─▒ktan sonra, ┼×eyh S├╝nusi'nin evini ziyaret ettiler. Gazi, buradan T├╝rk Oca─č─▒'na giderek gen├žlere seslendi. Hat─▒ra defterine de ┼čunlar─▒ yazdi:"Tarsus T├╝rk Derne─či alt─▒nda bir┬Čle┼čen ve T├╝rkl├╝k hars─▒n─▒ (k├╝lt├╝r├╝n├╝) y├╝kseltmek gibi k─▒ymetli vazife ifa eden T├╝rk Gen├žli─či'ni takdir ederim. Temenni ederim ki; dernek bu dakikadan itibaren Tarsus'da T├╝rk'├╝n s├Ânmez oca─č─▒n─▒n yand─▒─č─▒┬Čn─▒ ismi ile de ilan etsin. 18-19 Mart 1923 Gazi" Ayn─▒ g├╝n ├žift├žilere hitaben de bir konu┼čma yapan Ga┬Čzi, Tarsus'un bir├žok tarihi ve dini yerlerini de gezdi. Pa┼čay─▒ izleyen Tarsuslular aras─▒nda bulunan kad─▒n m├╝cahit Adile ├çavu┼č:"Bast─▒─č─▒n topra─ča kurban olay─▒m Pa┼čam" diyerek Gazi'nin ayaklar─▒na kapanm─▒┼čt─▒r. Atat├╝rk, Adile ├çavu┼č'u elinden tutarak kald─▒rm─▒┼č:"Kahraman T├╝rk kad─▒n─▒! Sen yerlerde s├╝r├╝klenmeye de─čil, omuzlar ├╝st├╝nde g├Âklere y├╝kselmeye lay─▒ks─▒n" diyerek o ├╝nl├╝ s├Âzlerinden birini s├Âylemi┼čtir. Daha sonra ─░ttihat ve Terakki Mektebini (Eski T├╝rk Oca─č─▒ ─░lkokulu) ziyaret eden Gazi Pa┼ča, bu┬Črada ├Â─črencilerle jimnastik dersi yapm─▒┼č, s─▒n─▒fta ise tarih dersi vermi┼čtir. Atat├╝rk, 27 Ocak 1925'de Silifke'yi de ziyaret etmi┼čtir.